माझे सोलापूर

 सोलापुर बद्दल माहिती : 

शांतिसागर मंगल कार्यालयाखाली खुप मोठी बांधीव विहीर आहे ... त्यावर मंगल कार्यालय बांधलं गेलं 

अशीच गंगा विहीर नवी पेठेतली ... त्यावर फॅशन साडी बांधलंय 

गंगा विहीर अजुन आहे 

खारी बावडी

पंखा विहीर

साखर विहीर ... साखरपेठेतली विस्मरणात जात आहेत

सावरकर जलतरण तलाव ...

युज्वली टँक बांधताना जमिनीत खड्डा घेतात

साठच्या दशकात सुभाष बुबणे म्हणुन सिटी इंजिनिअर होते सोलापुरात 

पार्क मैदानाला कामगार मैदान असं म्हणायचे

तेव्हा सोलापुर गिरणगाव होतं

संध्याकाळी गिरण्या सुटल्यावर कामगार लोक या मैदानावर टाईमपास ला यायचे

चार पुतळा ते पार्क चौकाकडुन उतार होता तो सिद्धेश्वर तळ्यापर्यन्त

बुबणे सरांना कल्पना सुचली

त्यांनी तलावाच्या शेजारील खंदकाची भिंत काटकोनात वाढवली जुन्या महीला समाज पर्यन्त ... जिथं आता स्टेप पार्किंग आहे सिद्धेश्वर प्रशालेचं ...

या उताराला आता बंदिस्त केल्यानं खड्ड्याचं स्वरुप आलं

या खड्यात रेक्लमेन्शन केलं ...

हे रेक्लमेन्शन करताना स्वीमींग टँकची जागा रीकामी सोडुन भराई केली व आत आर सी सी पडदी करुन टँक बांधला ...

अशा प्रकारे बांधलेला हा जगातला माहीती असलेला एकमेव स्वीमींग पुल आहे ...

साठच्या दशकात अडीचशे रुपयात लाईफ मेम्बरशीप होती

माझ्या आत्याचे यजमान श्री राघवेन्द्रराव बदामिकर तेव्हाचे लाईफ मेम्बर

बुबणे रोटरी नाॅर्थ चे चार्टर मेम्बर व पास्ट प्रेसिडेंट नन्तर मेसन्स क्लबला पण सदस्य झाले ... मेसनचे बहुतेक स्काॅटीश लाॅजचे वाॅर मास्टर होते

नाॅर्थकोटची इमारत देखील अशीच दीड दोनशे वर्षे जुनी ...

त्या काळात मुम्बई च्या खालोखाल सोलापुरात उत्तम तंत्रशाळा होती.

इथुन पास होणाऱ्यांना हमखास  व्हीजेटीआय ला इंजिनीअरिंग पदवीकेला प्रवेश मिळायचा.

भारतात सुरुवातीला इंजिनीअरिंगचा डीप्लोमा सुरु झाला 

मग डीग्री सुरु झाली 

तेव्हा बीई नव्हतं ... बीएससी इंजिनीअरिंग होतं ... मग बीई आणि स्वातंत्र्योत्तर काळात बीटेक सुरु झालं

 सोलापुरात अतिशय अप्रतिम अशी जैन मन्दीरे देखील आहे 

आजोबा गणपती शेजारील जैन मंदीर ... बुबणे जैन मंदीर चाटी गल्ली

अप्रतिम घडाई

दगड असा घडवलाय जणु सी एन सी मिलींग मशीनने घडवलाय

जोड असे सांधलेत की कळुनच येत नाहीत 

अप्रतिम वास्तुशिल्प

 कदाचित ...

दगडी घडीव बांधकाम असलेल्या जगातील सर्वात मोठ्या विहीरी  सोलापुरात आहेत ...

माहीती मिळवतोय ...

परवा हरीभाई समोर रस्ता खोदलाय ना तिथं एक दगडी भुयार सापडलंय

असंच एक भुयार लकी रेस्टॉरंट च्या खाली सापडलं होतं

त्यावर आता मोठी ईमारत आहे 

खारी बावडीत विहीरीत भुयार असुन तिथं अडुसष्ठ लिंगापैकी एक लिंग आहे.

 गांधी प्राणिसंग्रहालयाच्या शेजारी ब्रीटीशकालीन सिमेट्री आहे

अनेक इंग्रजांना तिथे दफन केलं गेलंय

तिथं एक चॅपेल आहे

दगडी बांधकाम आहे

त्या दगडाला ... बॅसाल्टला जो गुळगुळीत फिनीश दिलाय तो पाहण्यासारखा आहे 

गाॅथीक शैलीतलं बांधकाम 

तसंच एक मोठं चर्च सेटलमेंटमधे आहे 

परवा गाडी ट्रान्स्फर करुन आरटीओ कडुन येताना मुद्दाम वाट वाकडी करुन सेटलमेन्टमधुन आलो तेव्हा ते भव्य चर्च दिसलंच नाही

आजुबाजुला आताशा बरीच बांधकामे झाली आहेत.

सोलापूरच्या रिपन हाॅल मध्ये 1948 च्या आधी एकदा नथुराम गोडसेंचं व्याख्यान सुध्दा झालं होतं.

रेवणी मारुती ...

रेवणी हा भुईकोट दुर्गाचा अविभाज्य घटक असतो.

जमिनीवरील दुर्ग ज्याच्या चार मुख्य दिशा व चार उपदिशांना खंदक किंवा नैसर्गिक किंवा  कृत्रिम जलाशय बनवुन दुर्गाला द्वीपसदृश प्रारुप दिले गेलेले असते त्या प्रारुपात दुर्गाची तटबन्दी संपल्यावर जो खन्दक असतो त्या खन्दकाची बाहेरील संरक्षक तटबंदी म्हणजे रेवणी.

ग्रामाच्या वेशीवर संरक्षक देवतांची मन्दीरे असतात.

उदाहरणार्थ 

हनुमन्त काळभैरव वगैरे वगैरे 

तसेच या वेशीवर *विरगळ* देखील असतात.

सोलापुरात अनेक वेस आहेत...

विजयपुर वेस 

काळजापुर वेस

कुम्भार वेस

बाळीवेस 

पाणीवेस ... 

तशीच रेवणी वेस देखील आहे ...

या रेवणी वेशीवरचा तो रेवणी मारुती ...

तिथे आसपास उत्खनन केल्यास विरगळ देखील सापडतील हा माझा कयास आहे.

विरगळ सदृष भित्तीशिल्पाचे भग्नावशेष रेवणी मारुतीच्या शेजारील आडोशाला ठेवलेले दिसुन येतात.

रेवणी हा एकोणीसशे वीसच्या दशकात गावाबाहेरील भाग होता.

डासांची उत्पत्ती कमी करण्याच्या अनुषंगाने ब्रिटिशांनी सोलापुर भुईकोटाच्या ऐतिहासिक व नैसर्गिक परीदृष्याची वाताहत केली अन खंदक बुजवला.

या बुजवलेल्या खंदकावर जिथे सद्ध्या हुतात्मा उद्यान आहे तिथे सर्कशीचे तम्बु लागायचे.

गावाची लोकसंख्या वाढल्यावर नवीन भुखंड या रेवणीला समान्तर असे आखले गेले ती म्हणजे आजची गोल्डफिन्च पेठ किल्ला रोड.

ही विकासकामे तत्कालीन गोल्डफिन्च नामक जिल्ल्हाधिकाऱ्याने केली त्यावरुन या पेठेचे नाव नवी पेठ असे रुढ झाले.

ऐतिहासिक सोलापुर 

सन्दर्भ संकलक निमिष कुलकर्णी

 बहुतेक ते हाॅटेल बाळींचं होतं

बाळी एके काळचे पुर्व भागाचे नगरशेठ

शंभर साळी बरोबर एक बाळी अशी म्हण होती पुर्वभागात

कितीपण चादरी बेडशिट टाॅवेल सतरंज्या बनवा आणी बाळींकडं घेउन या ...

बाळी कुणालाही नाराज करायचे नाहीत 

आणलेला सगळा माल विकत घ्यायचे ...

जगभर सोलापुरचा माल विकायचे

सात रस्त्याची बाळी अपार्टमेंट सोलापुरातली पहीली अपार्टमेंट 

पन्नास साठच्या दशकात बाळींनी मुम्बई ला फ्लॅट पाहीला अन तसं घर असावं म्हणुन सात रस्त्याला दीड दोन डझन फ्लॅट असलेली अपार्टमेंट बांधली.

मोठं कुटुंब 

सगळ्या फ्लॅटमधे बाळीच रहायचे

भव्य अन प्रशस्त खोल्या

बाहेरुन अपार्टमेंट पण आतुन बंगला

फुटा सव्वा फुटाच्या भिंती आहेत

तेव्हा सोलापुरात आरसीसी फारसं नव्हतंच

बाळीच्या घरातल्या एका फॅमिली मेम्बरच्या नावे शंभर साळ्यांची (चादर कारखानदार) जेवढी प्राॅपर्टी असेल तितकी प्राॅपर्टी असायची म्हणुन 

सौ साळी बरोबर एक बाळी असं म्हणायचे

बाळींचं दुकान आहे अजुन नवी पेठेत ... मुळे बिल्डींग मधे

सात रस्त्यावरील फ्लॅटमधे बरीचशी सरकारी ऑफीसं आता भाड्यानं आहेत.

जमिनीखाली वेगळंच सोलापुर दडलंय

थरावर थर पडत गेले ... काळाचे व मातीचे

जुनं नजरेआड झालं

कधीतरी खोदकामात जुनं नव्यानं दिसतं अन काय काय घडलं असेल इथं ...

विस्मय वाटतो

वारदांचं सराफ कट्ट्यावरचं घर पाडुन तिथं काॅम्लेक्स झालं

सुंदर दगडी बांधकाम होतं

गरुड बंगल्याचा गरुड नाही आता

बागेवाडीकर दवाखाना अन इंद्रभवनाचे कारागिर एकच असल्याचा माझा निष्कर्ष खरा ठरला

पंखा विहीर दुर्लक्षित आहे

पंखा विहीरीजवळचा वालचंद शेठजींचा बंगला पाडला गेला ... इंडो इटालियन शैलीतलं बांधकाम होतं ...

कुमुदिनीबाई दोशी असताना मी अनेकदा त्या बंगल्यात गेलो होतो ...

काय वैभव होतं ...

एकरामधली प्राॅपर्टी ...

बंगल्याच्या मागं लाॅन टेनिसची दोन कोर्ट होती

एक ग्रास कोर्ट अन दुसरं क्ले कोर्ट

चिकुची बाग होती ...

ती बाग पंधेना विकली ...

चिक्कुची झाडं तोडुन त्यावर विद्याविहार अपार्टमेंट उभं राहीलं ...

माझा फ्लॅट आहे तिथं ...

सर्च काढताना खुप गोष्टी कळल्या ...

शहाण्णव साली मी सत्तर वर्षाचे रेकाॅर्ड काढले होते

पंखा विहीर खुप प्रसिद्ध होती

तिथं एक छापखाना होता ... जैन धर्मीय साहीत्य छापलं जायचं ...

शरयु दफ्तरी म्हणुन नावाची नोन्द मला सर्च मधे दिसली 

या शरयु दफ्तरी बहुतेक वालचंद शेठजींची नात असावी.

ब्रिजेश गांधी तृप्ती दोशी यांनी घरातील ज्येष्ठ लोकांना विचारलं तर सविस्तर माहीती मिळेल

आपल्या शाळेला ज्यांचं नावं दिलं गेलं ना ते *हरीभाई देवकर्ण* ... इंग्रजांनी देवकर्णचा देवकरण असा अपभ्रंश केला ...

आपण आजही देवकर्ण ऐवजी देवकरणंच असं उच्चारण करतो.

डफरीन चौकात पुणेकर कामटे शेजारी एक दोनशे वर्ष जुना दगडी कौलारु बंगला आहे ... किर्लोस्करान्चा ...

त्या बंगल्यात स्टेन ग्लासवर पेन्टींग आहेत ... खुपच छान

भिन्तीवर रंगकामात नक्षीकाम आहे ... पानाफुलांची बुट्टीदार डीजाईन आहेत 

या बंगल्यात एके काळी आनन्द स्टोअर्स म्हणुन प्रसिद्ध दुकान होतं ...

ते दुकान तृप्ती दोशीच्या आजोबांचं किंवा पणजोबांचं होतं

त्या बंगल्याच्या ट्रसेस ... किंग पोस्ट ... क्वीन पोस्ट  सागवानी आहेत ...

बहुतेक ते बर्मा टीक असावं ...

ते टीक अन इंद्रभवनाचं टीक एकाच लाॅटमधे आयात केलं गेलं असावं असा माझा कयास आहे 

इंद्रभवनाच्या गच्चीवर एका  बालकामगाराचे शिल्प आहे ... तो अभागी जिव इंद्रभवनाच्या गच्चीवरुन पडुन गतप्राण झाला होता.

तेराकमानीचा पाया शिसात आहे 

तिथं बांधकाम धरत नव्हतं

नव्या पुलाकरीता सत्तर पंचाहत्तर फुट खोल एन्ड बेअरींग पाईल घेतल्या गेल्या 

पुर्वी पाईलींग मशीन नसल्याने शिसं ओतुन बांधकाम केलं गेलं

सोलापुरात नवा जुना खजिना आहे ... वास्तुन्चा

मला त्या वास्तु खुणावतात ... माझ्याशी बोलतात

अनेकदा मी एकटक या जुन्या ईडीफिस बघत राहतो ...

बरोबर असलेल्यांना कळत नाही ... मी काय बघतोय ते

आज विषय निघाला म्हणुन टंकप्रपंच

किर्लोस्करांच्या बंगल्यात भरायची ती शाळा निराळी

हरीभाई इंद्रभवनात भरायची

वारदांच्या पेढीचा अन्त खुपच करुणाजनक रीतीने झाला

हरीभाई प्रथम जुन्या विठ्ठल मंदिरात आसपास सुरु झाली मग मुलांचा पट जसजसा वाढत गेला तशी स्थलान्तरे घडत गेली

अत्ताच्या दगडी इमारतीत स्थलान्तरण होण्याआधी इंद्रभवनाच्या इमारतीत भरायची

वारदांचं सरकारी देणं वसुल करण्यासाठी कोर्टानं लवाद नेमला होता

त्या लवादावर माझे आजोबा कै जगन्नाथ  एकनाथ कुलकर्णी यांची निवड झाली होती 

पुढे मग इंद्रभवनाचा लिलाव करण्यासाठी लिक्वीडेटर म्हणुनही आजोबांची निवड झाली 

बेलाटीकर पाटील आणी मनपा या दोघांनी शेवटच्या खरेदीच्या बोली लावल्या.

त्या काळात बेलाटीकर पाटील बैलगाडीतुन चार पोते सोनं चांदी पैसे वगैरे घेउन आजोबांच्या ऑफीसात आले होते.

पण मनपाची गरज मोठी होती

पाटलांच्या अनेक कज्ज्यात वखीलपत्र  माझ्या आजोबांकडेच होतं 

पाटील आजोबांच्या ऐकण्यातले होते म्हणुन तत्कालीन कलेक्टर व इतर उच्चपदस्थांच्या विनन्तीनुसार आजोबांनी पाटलांना शब्द टाकला अन पाटलांनी माघार घेतली व मनपा इंद्रभवनात आली.

रेवणीच्या पलीकडले बहुतेक प्लाॅट ब्रिटिशांनी आठ हजार ... दहा हजार स्क्वेअर फुटात आखले.

तिथं भव्या प्रासादतुल्य घरं बंगले उभे राहीले

उदाहरणार्थ 

सेठीया निवास म्हणजे पुर्वीचा जोशी निवास ... सेन्ट जोसेफ शेजारी ... या बंगल्याच्या आउटहाउसमधे नुमविच्या मंगलताई जोशी भाड्याने रहायच्या ... पुढे त्यांनी सोलापुर सोडलं अन बेळगावला गेल्या.

या बंगल्याशेजारीच मुळे बंगला आहे ... रावबहादुर मुळे ... म्हणजे आपल्या मुळे हाॅलचे देणगीदार ... भव्य कौलारु बांधकाम 

शेजारी डाॅक्टर वळसंगकरांचा बंगला ... तिथं आता काॅम्लेक्स झालं अन नर्मदा हाॅस्पीटल आहे ... पुढं शिदोरेंचा बंगला ... रस्ता ओलांडला की कनाळे काॅम्लेक्स ... कनाळे काॅम्लेक्स च्या आधी तिथं घाटगे पाटलांचं वर्कशॉप व ऑफीस होतं ... वर्कशॉप एवढं भव्य होतं म्हणतात की आत ट्रक रिव्हर्स न घेता गोल फिरवता यायचा ... पुढं गंगा निवास काडादींचा ... एकरामधला प्लाॅट

अत्ताचं धृव हाॅटेल असलेला जोशी बंगला ... हे जोशी डाॅक्टर होते ... त्यांनी तो बंगला डाॅक्टर राउतना विकला

ब्रिटिशांनी बराकी उभ्या राहतील अशा मापानं मोठ्या प्लाॅटचे लेआउट आखले.

सोलापुर सुंदर आहेच ... पण हे सौन्दर्य जपायला हवे...  

Techsbi